УЗБЕКИСТОН “БИРЛИК” ХАЛК ХAPAKATИ


Узбекистон “Бирлик” халк харакати бошлаган иш Абдураим Пулат сузлари билан айтганда “узбек халкининг сунгги 130-140 йил ичида озодлик ва мустакиллик учун хеч тухтамасдан хар турли шаклда олиб борган курашининг мантикий давомидир” . 19 асрнинг иккинчи ярмида Чор Русияси Туркистонни ишгол килган замондан бери Туркистон Турклари юракларида ёнган озодлик оловини сундирмадилар. 1917 йил Русиядаги давлат тунтаришидан сунг парчаланган ва турли номларга богланган Туркистон, аста-секин советлаштирилди, халклари кулга айлантирилди, иктисодий потенциали сурилди, хали бузилмаган миялар манкуртлаштирилди. Аммо бу 70 йил Туркистон халкларининг-озодлик ва мустакиллик учун кураш оловини бир оз пасайтирган булсада, уни учиролмади. Курашнинг сунгги боскичлари Совет имиериясининг емирилиши ва кайта куриш сиесати натижасида юксак даражага кутарилди. Бy сиёсат кулга айлантирилган узбек халкига хам бир оз эркинлик берди ва бутун илдизлари билан ундан усиб чиккан “Бирлик” мустакиллик ва демократия учун курашнинг рамзига айланди . У Озарбайжон халк, фронти каби уз ролини уйнади ва Турк дунесининг тарихида мавкеига яраша жой олди.

Булаетган вокеалар фаркли куринишларга эга булсаларда, Озарбайжон ва Узбекистон айни такдирга махкум. Иккисида хам уйлаш ва фикрлаш кобилиятлари Москва томонидан бошкариладиган кул рухли даврнинг сунг рахбарлари озодлик ва демократия оловини кон билан булсада бостириш учун урунмокдалар. Холбуки, бу улкаларнинг халклари Туркиядан Корея ва Японияга кадар чузилган Евроосиёда яшаетган кушни элатлар билан биргаликда дуненинг 6oшкa ерларидаги инсонлар каби озод ва демократик хает наш'асини сурмокка буюк хаклари бор.

Бy кунда биз куплар хали фаркига етиб бормаган янги антидемократик ва гайриинсоний сиёсат тулкинининг хавфи остидамиз. Хозир унинг шарпаларини сезабошладик. Дуненинг демократик давлатлари, демократияга янгидан кириб келаетган Шаркий Европа давлатлари ва узларига берилган когоздаги мустакилликни хакикий мустакиллик деб тушунаётган, собик Совет жумхуриятлари, жумладан 5 Турк жумхурияти, бу янги тахликанинг та'сир доирасига аста-секин кириб бормокдалар. Бу тахлика - Русияда В. Жириновский кабилар янгидан уйготаетган - рус миллатчилигидир. Гарчи 18 ва 19 асрлар фалсафасидан озукланган императорликлар даври битган булсада, Русия эски императорлик рухини тиклаш максадида янги бир сиёсат хозирламок да. Индивидуаллик ва шахсни инкор килувчи бу императорлик фалсафасининг ягона душмани озодлик ва демократиядир. Чунки озодлик ва демократия бор ерда кул халк ва кул инсон булмайди. Шу ма'нода озодлик ва демократия байрогини кутарган “Бирлик' ва Озарбаижон халк жабхалари хали тарихий вазифаларини тугатмадилар. Зотан, уларнинг асосий курашлари энди бошланажак.

Тугилиш ва илк кадамлар

Совет Иттифокида бошланган демократик жараенлар бир гурух узбек зиёлисини тек давра атрофига олиб келди.1988 йилнинг 11 ноярь куни Тошкентдаги бир уйда тупланганлар тула- номи “Узбекистон табиати, моддий ва ма'навий бойликларини химоя килиш “Бирлик” халк харакати” булган ташкилотнинг Ташаббус гурухини туздилар. Мажлисда олимлардан Абдурахим Пулат, Абдуманноб Пулат, Бахтиёр Карим, Кахрамон Гулом, ёзувчилар Дадахон Хасан, Мухаммад Солих, Зохир А'лам, Рауф Парфи ва бошкалар иштирок этган. Уларнинг хаммаси хам келажакда '”Бирлик” нинг фаолиятида етакчи рол уйнамадилар. Масалан, Бахтиёр Карим шу мажлисдаек, докторлик диссертацияси ёклаш арафсида булгани учун узини расмий руйхатларга кушмасликни илтимос килган булса, 2-3 хафталан сунг Мухаммад Солих (Ёзувчилар уюшмасининг котиби лавозимидан чикарилиш хавфи бор булгани учун) унга кушилди. Айни замонда, бу мажлисга катнашмаган булсада, ташаббус гурухига киришга рози булган олимлар академик Бек Тошмухаммад, профессор Олим Карим ва расмий равишда руйхатга кирмаган доцент Шухрат Исматулла, Абдуманноб Пулат, шоира Гулчехра Нурилла ва Гавхар Нормат кабилар “Бирлик”ни тузишда хакикий фидокорлик курсатдилар.

Мажлис “Бирлик” харакати Ташабус гурухининг халкга - мурожаатини тайерлашни Абдурахим Пулатга топширди, бир неча кундан кейин эса, у ташаббус гурухига раис килиб сайланди.

Ташаббус гурухи “Бирлик”нинг Дастур ва Низоми лойихаларини хозирлади, вилоят ва районларда “Бирлик” нинг булимларини тузишга рахбарлик килди ва Харакатнинг Та'сис курултойини утказиш учун тайёргарлик ишларини бошлади.

“Бирлик” уз фаолиятнинг бошланишида кутариб чиккан муаммолардан халкга энг якини - узбек тилига давлат тили макомини бериш талаби - халк томонидан тула кувватланди. Аммо Москва контроли остида булган Узбекистоннинг хукмрон доиралари бунга каттик , каршилик курсатдилар У вактда “Бирлик” курашнинг асосий усули сифатида митинг ва намойишлардан унумли фойдаланди. Оммовий ахборот воситалари тамоман коммунистик хокимият кулида булгани сабабли, митинг ва намойишлар халк ичида иш олиб боришинг бирдан-бир йули эди. 1989 йил 19 Март куни “Бирлик” Тошкентнинг Ленин майдонида рухсатсиз буюк митинг утказди ва узбек тилига давлат тили макомини бериш тугрисидаги талабини хокимият олдига куйди. Бу кундан бошлаб “Бирлик”нинг та'сири улка буйлаб кескин усабошлади.

“Бирлик” Тошкентда 1989 йил 30 март куни очилган Узбекистон дехконлар Курултойи катнашчиларига мурожаат килиб, уларнинг диккатини улкадаги огир экологик ахволга жалб этди ва бу тугрисида хукуматга керакли талаблар билан чикишни суради. Узбекистондаги ижтимоий-иктисодий ва экологик ахволдан чикиш йулларини курсатиб, жумхурият хукуматига куплаб мурожаатлар килди. Лекин Советлар мамлакатида янги демократик шароитга мое келадиган. конун ва коидалар булмагани учун расмий доиралар на “Бирлик”'нинг мурожатларига жавоб берардилар, на унинг фаолиятини такиклайолардилар. Билишимизча, хукумат .Харакатнинг фаолиятини диккат билан кузатар, аммо уни расмий тан олишдан ва у билан расмий ташкилот сифатида гаплашишдан кочарди. Буларга карамасдан, “Бирлик' 1989 йилнинг 9-апрелида Тошкентнинг шимолидаги Чукурсойда митинг утказиш учун расмий рухсат олишга эришди.

“Бирлик” уз борлигини халкка намойиш килиш ва унинг манфаатларини кузлаб килаетган ишларини амалга ошириш учун керакли имкониятларга эга булмасада, вилоят, шахар ва районларда ташкилотнинг булимларини тузиб, Харакатни шакллантира бошлади.

Коммунистлар партияси “Бирлик”нинг фаолиятидан безовталаниб, оммовий ахборот воситаларида унга карши кураш олиб борди. Узбекистонда яккахоким булган бу партия Марказий комитети Бюросининг 1989 йил 7 май куни э'лон килинган карори эса “Бирлик”ни тамоман йук килишга каратилган хужжат эди. “Бирлик” буларга жавобан 15 май куни махсус Баёнот кабул килди ва уз курашини хеч нарсага карамасдан давом эттиришини билдирди.

1989 йил 21 май куни Тошкентда яна бир катта митинг ва намойиш утказилди. Унда “Бирлик” узининг иктисодий программасини э'лон килди. Мухими шундаки, бу митингда Узбекистонда яшаётган бошка миллат вакиллари хам катнашдилар. “Бирлик” атрофида хамма кучларнинг тупланаётганидан тахликага тушган коммунистлар хар турли режалар тузабошладилар. Хеч шубха йукки, айни уларнинг сценарийлари билан 1944 йили Узбекистонга сургун килинган Ахсика (месхет) туркларига карши провокациялар бошланди. Икки кардош халк орасига низо солинди. Ахсика туркларига оид уйлар нома'лум кучлар томонидан ёкилди. Бy тупалонларни уюштиришдан яна бир максад, 1989 йил 28 майда утказилиши мулжалланаетган “Бирлик”нинг Та'сис курултойини тухтатиш эди, деган фикр хам йук эмас.

“Бирлик”нинг Та'сис курултойи утказилди Унда хамма каршиликларга карамасдан 28 май куни ташкилотнинг номи Узбекистон “Бирлик” халк харакати, деб тасдикланди. Шу билан бирга Харакатнинг Дастур ва Низоми тасдикланди рахбар органлари шакллантирилди. Абдурахим Пулат Узбекистон “Бирлик халк харакати Марказий кенгашининг раиси этиб сайланди. Шу билан “Бирлик”' уз ичида демократик курилиш барпо этди.

Ташаббус гурухи тузилгандан Курултой утказилган кунгача бор йуги ярим йил утган булсада, Совет иттифокида демократик жараёнлар сезиларли даражала олдинга кетди. Хокимиятнинг янги пайдо булаетган сиёсий ташкилотларга боскиси камайди. Бунинг натижасида, Узбекистоннинг миллатга танилган бир катор зиёлилари аввал “Бирлик”нинг Та'сис курилтойида, сунгра эса унинг фаолиятида иштирок этиш имкониятига эга булдилар. Улар ичида Узбекистон рассомлар уюшмасининг раиси Баходир Жалол, аввал номи тилга олинган Мухаммад Солих, Фанлар академиясининг академиги Кодир Зокир, таникли ёзувчилар Эркин Вохид, Шукрулло, Жамол Камол, пирмат Шермухаммад, дирижёр Зохид Хакназар ва бошкалар бор эди.


Асосий бетга кайтиш