geografski polozaj
 klima
 saobracaj
 ribolov i lov
 termalni izvori
 istorija
 spomenici
kultura

Najveci grad Bosanske krajine (drugi po velicini u Bosni i Hercegovini, jedanaesti u Jugoslaviji) nalazi se u tektonskoj uvali koja se pruza oko 15 km pravcem jug-jugozapad sjever-sjeveroistok od podnozja Starcevice (433 m) i Sehitluka (403 m) do padina Kozare kod sela Glamocana. Sirina kotline na potezu Laus - Vrbanja i Petricevac - Cesma dostize 5 km.
Dno kotline, terasaste konfiguracije gradjeno od diluvijalnoaluvijalnih nanosa (konglomerati, sljunak, pijesak, glina), postepeno se spusta od juga prema sjeveru.
Grad, ciji sredisnji dio lezi na nadmorskoj visini 0d 163 m, nastao je u juznom dijelu kotline, na mjestu gdje Vrbas izlazi iz klisure u ravnicu okruzenu tercijarnim brezuljcima. Vrbas tece sredinom grada dubokim koritom i na gradskom podrucju prima pritoke: Suturliju, Crkvenu i Rijeku s lijeve strane, a Cerinac, Plocati potok, Ularac i Vrbanju s desne strane.
Urbana teritorija Banjaluke obuhvata oko 15.000 ha, od cega je 8.000 ha ulazi u urbano podrucje grada, a 7 000 ha cini siru urbanu teritoriju.
Banjalucka komuna ima danas oko 200.000 stanovnika: od toga na sam grad otpada oko 140.000, u kojem ravnopravno zive i rade Srbi, Muslimani, Hrvati i drugi narodi i narodnosti Jugoslavije.

Banjaluka ima umjerenu kontinentalnu klimu sa izvjesnim uticajima panonskog prostora. Srednja godisnja temperatura je 10,7, srednja januarska - 0,8, a srednja julska 21,3º C. Banjaluka prima godisnje prosjecno 1.021 mm padavina.
Najcesci vjetrovi pusu sa zapadnog kvadranta, ali veci dio godine (195 dana) vlada tiho vrijeme.

Banjalucka kotlina je vazno stjeciste i raskrsnica saobracajnica, od kojih su najvaznije: asfaltna cesta u pravcu sjever-jug, zeljeznicka pruga
Bosanski Novi - Banjaluka - Doboj i savremena cesta istog smjera. Ove
saobracajnice povezuju Banjaluku sa Posavinom, Pounjem, dolinom Bosne i jadranskim primorjem.

Donji tok Vrbasa i podrucje sjeverno od Banjaluke obiluje ribolovnim terenima, sa brojnim pritokama Vrbasa i Save.
Osim stuke, soma, smudja, ove vode obiluju Skobaljima, klenom, mrenom, ploticom, a podrucje Bardace i saranom, lipljanom, americkim somicem, grgecom, te razlicitim vrstama saranki, medju kojima su najcesci jezovi, crvenperke, karasi i deverike. U salmonidnim vodama Vrbasa u gornjem toku, juzno od grada, pritoke Vrbanje u gornjem toku i rjecice Ugar, kao i rijeke Plive koja se u Vrbas ulijeva kod Jajca, love se mladice, potocna pastrmka i lipljani. Rjecica Ugar, udaljena od saobracajnica i tesko pristupacna, sacuvala je sva obiljezja netaknute planinske vode bogate potocnom pastrmkom. Ribom obiluje i rijeka Ukrina, narocito skobaljom i klenom, a u donjem toku i somom i stukom.

U Lijevcu polju, sjeverno od Banjaluke, ima dosta lovnih povrsina sa srnecom, zecjom i fazanskom divljaci, lisicama i jarebicama, kao i sjeverozapadno, prema Prijedoru.
Lovista barske divljaci su na ribnjacima Bardaca kod Srpca, Sanicani kod Prijedora i Ukrinski lug kod Prnjavora. Juzno od Banjaluke nalaze se uz Vrbas dva planinska lovista, Cemernica i Manjaca, gdje zivi medvjed, divlja svinja, srneca divljac, ljestarka, lisica i vuk, kojih ima i u lovistima u blizini Kotor-Varosa i Skender-Vakufa.
Zahvaljujuci lovnim terenima i cistoj prirodi, na podrucju Bosanske krajine razvija se seoski turizam, narocito u Gornjoj Sanici i u Bronzanom Majdanu.

Podrucje Banjaluke i njene okoline obiluje termomineralnim izvorima, koji su bili koristeni jos u davna vremena. Uz izvore u samom gradu, u Gornjem Seheru, vezan je jedan zanimljiv prirodni rezervat. To je populacija viline vlasi (Adiantum capillus veneris L.), reliktni zivi fosil tercijera, vrlo rijedak u kontinentalnom dijelu Evrope. Posebno dobro su uredjene banje u Laktasima i Slatini, sa najmodernijom hotelskom opremom i medicinskim tretmanom.

Praistorijski i anticki period

Na podrucju danasnje Banjaluke i njene okoline osnivane su  ljudske nastambe jos u prethistorijsko vrijeme. O tome postoje brojni arheoloski tragovi. Najbogatije nalaziste na ovom podrucju je veliko sojenicko naselje nadeno u Donjoj Dolini u blizini Bosanske Gradiske, koje je trajalo od 13. do 4. stoljeca prije nase ere. Sojenicari su se bavili zemljoradnjom, stocarstvom i ribolovom, a predmete kojima su se sluzili izradivali su od bronze, zeljeza i kosti.
U vrijeme velikih antickih kultura, ovi su krajevi bili daleko  od znacajnih centara i dodir s njima je bio samo posredan, trgovackim putem. Sire podrucje nastanjivala su brojna ilirska, keltska i panonska plemena. Na ovom podrucju i sire, prema antickim izvorima i brojnim novijim arheoloskim istrazivanjima zivjelo je veliko pleme Mezeji. Od 3. stoljeca prije nase ere pocinju ratovi Rimljana sa plemenima nastanjenima od Jadrana do ovih krajeva. Ratovi 5u trajali viSe od 200 godina i konacno su zavrseni pobjedom Rimljana u velikom Batonskom ratu (Bellum Batonianum) od 6. do.9. godine nase ere. Tada su i ovi krajevi postali dio rimske provincije Ilirik. Rimljani su u godinama svoje vladavine izgradivali ceste, stanista i naselja, koja su otvarala mogucnost njihove dalje ekspanzije ka sjeveru i sjeveroistoku. Vrlo je znacajan bio put Salona (kod Splita) - Servitium (kod Bosanske Gradiske). Na ovom dijelu puta bile su vojne stanice Castra (na podrucju Banjaluke), Ad Ladios (kod Trna) i Ad Fines (kod Laktasa).

 Razni lokaliteti u okolini dokazuju da je postojala privredna  aktivnost, koristenje termalnih izvora (Banjaluka, Laktasi) i druge aktivnosti. Nadeni su ostaci ciglana, dijelovi hramova, miljokazi, sarkofazi, velike kolicine rimskog novca. U Banjaluci, prilikom gradnje mosta na Crkveni 1895. godine, u neposrednoj blizini tvrdave Kastel, pronaden je Jupiterov zrtvenik na kojem je potpisan konzularni beneficijar Gornje Panonije Lucius Sicinius Macrinus.
Provale mnogih plemena sa sjevera (Huni, Ostrogoti) ubrzale  su pad Zapadnog rimskog carstva, krajem 5. stoljeca. Nakon  kratkotrajne vladavine Ostrogota, vlast je uspostavila Vizantija  za vrijeme cara Justinijana, u prvoj polovini 6. stoljeca. U to vrijeme u ove krajeve nadiru Slaveni, u poCetku zajedno sa Avarima, sa kojima su bili u plemenskom savezu. Od tog trenutka prakticno pocinje naseljavanje Slavena na podrucje Bosne U svim tim provalama jako su stradale rimske naseobine.
 

Srednji vijek

O prvim stoljecima od dolaska Slavena i njihovog konacnog  naseljavanja imamo izuzetno malo podataka. Poznato je da se u tom periodu smanjuju uticaji Vizantije i ugarskih vladara.
Jedna arheoloska sonda, nacinjena 1972, godine u tvrdavi Kastel, kao pocetak sistematskog istrazivanja, kojim je rukovodila dr Irma Cremosnik, pokazala je nekoliko kulturnih slojeva. Posebno je zanimljiv sloj koji bi se mogao svrstati u tip slavenskih gradina jer potpuno odgovara takvom tipu pronadenom vec u nekim slavenskim zemljama (Ceska, Poljska i Rusija). To je prvo takvo naselje pronadeno u Jugoslaviji tiz perioda 9 - 12. stoljeca). U suhozidu i podnici od kamena nadeni su takodje profilirani komadi muljike i obradjenog kamena, koji poticu iz porusenih rimskih naseobina,ra kao i poneki odlomak rimske keramike i stakla. Po ciglama se moze suditi da su rimske gradjevine iz kojih je uzet ovaj materijal, a nalazile su se sigurno u blizini, bile snabdjevene svim rimskim komforom onog doba, da su bile ukrasene freskama i grijane sistemom hipokaustnog grijanja.
Prvi po imenu poznati ban i vladar Bosne bio je ban Boric iz prve polovine 12 stoljeca U vremenu koje je slijedilo spominju se brojni gradovi podignuti na uzvisenjima u blizoj i  daljoj okolini Banjaluke: Greben 1192. (kod Krupe na Vrbasu), kojim su vladali plemici iz porodice Hrvatinica, Vrbaski grad 1244. (u nekim izvorima je identificiran sa Banjalukom, ali njegova lokacija nije precizno utvrdjena - u jednoj karti iz kasnijeg vremena zapisana su imena oba grada), Zemljanik 1287 Kotor (kod Kotor-Varosa) 1322, Zvecaj 1400,ra i Bocac 1404: Krajem 14. stoljeca, ovi krajevi tzv Donji Kraji, za vrijeme kralja Tvrtka, ulaze u sastav bosanske drzave. Njima je tada vladao mocni feudalac Hrvoje Vukcic Hrvatinic, koji je vladao i Zavrsjem, a bio i herceg splitski i koji je, 1400, godine podigao tvrdjavu Jajce. Uz ime Hrvoja Vukcica, koji je stolovao u Zvecaju, vezana su i dva remek-djela srednjovjekovne bosanske umjetnosti: Hrvojev misal je izuzetno lijepo iluminirani glagoljski kodeks, na pergamentu, kojeg je napisao glagoljas Butko, a iluminirao nepoznati majstor. Ima 247 listova, 25 inicijala i 16 minijatura. lzraden je oko 1405. godine, a danas se nalazi u riznici turskog sultana u Carigradu. Hvalov zbornik napisao je u Cast Hrvoja krstijanin Hval, 1404. godine.
To je bosanski Cirilski rukopis na 353 lista pergamenta, majstorski iluminiran. Rukopis se cuva u univerzitetskoj biblioteci u Bolonji. Kao sto mu samo ime govori, krstijanin Hval je bio pripadnik Crkve bosanske, koja je u tom vremenu pruzala snazan otpor i Rimu i Carigradu. Bogumili su 0d 12. stoljeca dominirali u duhovnom zivotu Bosne, pa su protiv njih, kao izrazite hereze, "kuge bosanske" ("pestilenza bosignana"), papska kurija i ugarski kraljevi preduzimali prave krstaske pohode sa lomacama i macevima. lz ovog perioda sacuvalo se i nekoliko manjih nalazista stecaka, nadgrobnih spomenika, autohtonih umjetnickih oblika srednjovjekovne Bosne. Uglavnom se nalaze na tesko pristupacnim mjestima, razasuti, a otkriven je i jedan majdan odakle su izvlaceni kamenovi.
U citavom ovom periodu podrucje oko Banjaluke je dosta naseljeno, utvrdeno nizom manjih i vecih utvrdenja. Razvijena je i trgovina kojom uglavnom dominiraju Dubrovcani. Prvi dio 15. stoljeca karakteriziraju stalne borbe za prevlast na bosanskom prijestolju i urote i bitke u kojirna veliku ulogu igraiu ugarski kraljevi. To vrijeme oznacava i pojavljivanje Turaka u ovim krajevima. Tako je, na primjer, Hrvoje Vukcic 1415. godine porazio ugarsku vojsku uz njihovu pomoc. Vec tada je bilo ocigledno da je Bosna na meti turske osvajacke politike.

Ime

Kad su Turci 1463. godine zauzeli veci dio Bosne i kad je u Jajcu pogubljen posljednji bosanski kralj stjepan Tomasevic, nisu se dugo zadrzali u dolini Vrbasa, jer je iste godine preduzeo pohod protiv njih ugarski kralj Matija Korvin, osvojio citavu dolinu sa utvrdenim Jajcem i formirao vojnu krajinu pod nazivom Jajacka banovina. O tome imamo zanimljivo svjedocanstvo u djelu "Turska kronika janjicara Mihajla Konstantinovica s Ostrovice", pisano na poljskom jeziku. Pisao ga je ocevidac, turski zapovjednik koji je drzao grad Zvecaj, da bi poslije zarobljavanja presao u sluzbu ugarskog, a potom poljskog kralja.
Pod svojim imenom Banjaluka se prvi put spominje u jednom  dokumentu od 4. februara 1494. godine, kao utvrdeni grad u Jajackoj banovini, sa znacajnim podgradem, trgovistem i jednim katolickim samostanom. Kastelan ovog grada bio je Juraj Mikulasic. Pretpostavka je da se utvrda nalazila na lijevoj obali Vrbasa u danasnjem Gornjem Seheru i bila je, uz Jajce, najznacajnije utvrdenje.
 Jajacka banovina, sa utvrdenim gradovima Jajcem, Sokolcem, Boccom, Grebenom, Sokolovom glavicom, Zvecajem, Banjalukom i Livacom u Lijevcu, smanjivala se sve vise pred stalnim turskim nasrtajima, pogotovo u otvoreni dio u zaledju, da bi konacno prestala postojati padom Jajca 1528. godine.

Turska uprava

Vec prvih godina, po dolasku Turaka, u naselju se izgraduju trgovacki ducani i zanatlijske radnje i ono prerasta u najvece naselje sjeverozapadne Bosne, u koje se stalno doseljavaju novi stanovnici. Godine 1553. u Banjaluku je preneseno sjediste bosanskog sandzakbega, sto je jos vise ubrzalo razvoj grada. Sofi Mehmed-pasa, prvi sandzakbeg, izgradio je u Gornjem Seheru most preko Vrbasa, koji je pocinjao kod Careve dzamije, oko koje je nastala i prva mahala. Takodje  je sagradio i svoju dzamiju koja se spominje u popisu djela sto ih je za svoga zivota nacinio Kodza Mimar Sinan, najveci turski arhitekta svih vremena, ali se na zalost nije sacuvala u prvobitnom obliku. Osim toga Sofi Mehmed-paSa je podigao i javno kupatilo, veliki ban, karavan-saraj, 4 mlina i 59 ducana. Gotovo citava carsija je stradala u pozaru poslije provale austrijskih jedinica 1688 godine.
Pravi svoj procvat grad je dozivio u posljednjim decenijama  sesnaestog stoljeca, kad je postao sjediste bosanskog beglerbegata (pasaluka) 1580. godine. Ukljucujuci u sebe mnoge sandzake, to je bila velika administrativno-upravna jedinica, veca po prostranstvu od nekadasnje srednjovjekovne bosanske drzave. Prvi bosanski beglerbeg Ferhad-pasa Sokolovic udario je u Banjaluci temelje novom gradu, tj Donjem Seheru. Uz dzamiju Ferhadiju i tvrdjavu Kastel, Ferhad-pasa je dao da se izgradi jos preko 200 objekata : javno kupatilo, vodovod, sahat-kula, osnovna skola (mekteb), javni nuznik, karavan-saraj, zitnica, most na Vrbasu, most na Crkveni, oko dvije stotine ducana, mlin na Vrbasu sa tri kola, dvor beglerbega i dr.

Tako je Banjaluka bila naselje sa dva grada, o cemu postoje  zanimljiva svjedocanstva mnogih putnika i putopisaca (A. Djordic 1626, Hadzi Kalfa oko 1650, biskup Maravic 1655. i  Evlija Celebija 1660). Razvoju grada pomoglo je i oslobodenje  od poreza fermanom sultana Murata III 1587. godine zbog blizine njihove kasabe serhatuu (granici).
Podaci o velicini grada u to vrijeme su razliciti. Po Jeronimu Zlataricu, grad je 1595. imao 5000 kuca, a Maravic izvjestava Rim 1655. godine o "2.000 turskih kuca i 15 dzamija, a pravoslavnih i katolickih kuca ima 100". Evlija Celebija pise : "U svemu ima tri hiljade sedam stotina, lijepih, ceremitom i sindrom pokrivenih kuca u dobrom stanju."
U gradu je bio bezistan, tabhana, livnica topovske djuladi, veliki ambari i drugi znacajni objekti. Razvili su se kozarski,ra curcijski, krojacki, saracki, zlatarski i drugi zanati. Osim domaceg trzista, banjalucki trgovci su odrzavali poslovne veze i sa Beogradom, Sarajevom, Skopljem, Solunom, Splitom, Venecijom. . .

Po imenu i kracim pjesnickim fragmentima ostalo je poznato  nekoliko pjesnika iz Banjaluke koji su pisali na orijentalnirm jezicima: Kemteri, Sipahi, Sebzi, Deruni Colakovic, U to vrijeme uvakufljena je i prva biblioteka u Banjaluci 1630. godine. Od 1639. kad prestaje biti sjedistem bosanskog vilajeta, Banjaluka pocinje postepeno privredno stagnirati. To je narocitc doslo do izrazaja u periodu ratova izmedu Austrije i Turske krajem 17. stoljeca. Tada su u grad prodrle jedinice austrijskog vojvode Ludviga Badenskog, koje su ga, prilikom povlacenja zapalile. Uz stalne provale i pustosenja, grad muce druge nedace kao sto su glad, kuga, veliki pozari, poplave. Gotovo da nema decenije bez neke velike posasti. Posebno je bila velika glad 1689. godine, o kojoj je ostavio stravican zapis ljetopisac fra Nikola Lasvanin. lpak, grad je najvise pogodila epidemija kuge 1732. godine, kada je u Banjaluci umrlo 7000 ljudi. Godine 1737. u gradu je bila velika bitka. Grad su opsjele austrijske jedinice pod vodstvom princa Hildburghausena. Vojska bosanskog vezira Ali-pase Hecimovica porazila je tada  Austrijance iznenadnim manevrom, tako da je u toj bici austrijska vojska izgubila oko 6 000 ljudi. Grad je i te godine izgorio gotovo do temelja. Ostali su samo kameni objekti. Sve je ovo dovelo do smanjenja broja stanovnika.
U devetnaestom vijeku su kulminirali unutrasnji sukobi. Posebno je to doslo do izrazaja nakon pokusaja centralne vlasti u Carigradu da sprovede reforme i modernizira zivot i u ovoj svojoj pokrajini. Bosanski feudalci su pruzali snazan otpor tim reformama i doslo je do pobune, kojU je tek 1851. ugusio Omer-pasa Latas na celu turske vojske. O tim danima u Banjaluci (u kojoj je i pocela karijera Omer-pase, nekadasnjeg iz Like prebjeglog austrijskog oficira), izmedu ostalih, zanimljiva svledocanstva je ostavio u svojim djelima znacajan pisac prosvjetitelj Ivan Franjo Jukic Banjalucanin (1818-1857) izdavac i urednik prvog bosansko-hercegovackog casopisa "Bosanski prijatelj." Poslije sprovodjenja reformi u Banjaluci su se prilike stabilizlrale. a poceo je i proces modernizacije. Godine 1859. otvorena je prva hrvatska osnovna skola, 1864. prva srpska, 1862. otvorena je ruzdija (niza gimnazija za djecu svih nacionalnosti), a 1866. Srpsko-pravoslavna bogoslovija koja je pod rukovodstvom Vase Pelagica radila do 1875. godine. Bilo je i vise mekteba.
Austrija je u Banjaluci otvorila konzularnu agenturu 1852,  a 1870. pretvorila je u konzulat. Od 1866. godine postoje telefonske veze sa Sarajevom i Bihacom i Bosanskom Gradiskom. Zavrsena je i pruga Banjaluka - Dobrljin (104 km) i pustena u promet
17. 1. 1873. godine. To je bila prva pruga sirokotracnog kolosijeka u Bosni i Hercegovini.

Za poljoprivrednu i privrednu djelatnost znacajan je i dolazak  trapista u Delibasino selo (1869), koji su tu, uz odobrenje turskih vlasti, podigli samostan i razvili veliku djelatnost. S njima prakticno pocinje razvoj industrile. lzgradili su veliki mlin, pivovaru, tvornicu tkanina, zapoceli proizvodnju tjestenine i cuvenog sira trapista. U to vrijeme izgradene su jos bolnica, zgrada suda, pilana i hidrocentrala.
Bosansko-hercegovacki ustanak 1875. godine uzburkao je evropsku javnost i zainteresirao je za prilike u Bosni i Hercegovini. Dolazili su mnogi izvjestaci, od kojih su neki objavili knjige (Sarl Irijart, Artur Evans). Splet medjunarodnih okolnosti doveo je do skupa evropskih sila. Na Berlinskom kongresu 1878. godine revidirane su odredbe ranijih ugovora evropskih sila i odluceno je da Austro-Ugarska okupira Bosnu i Hercegovinu.

Austrougarska uprava

Nakon 350 godina turske uprave uslijedila je austrougarska okupacija, koja je trajala punih 40 godina. Berlinski kongres, 1878. godine, odobrio je Austro-Ugarskoj da izvrsi okupaciju Bosne i Hercegovine. Austrougarske jedinice presle su Savu kod Bosanske Gradiske 31. jula 1878. godine i 1. augusta bez otpora usle u Banjaluku. Otpor okupaciji uslijedio je dvije sedmice kasnije. Kod Jajacke stijene, iznad Gornjeg Sehera okupili su se ustanici 14. augusta. Jedna grupacija je dosla iz pravca Sanskog Mosta, a druga iz pravca Ivanjske. Sa ustanicima iz Banjaluke bilo je oko 5 000 boraca. Austrougarskim snagama u gradu, koje su iz pojedinih uporista pruzale otpor, u 18 sati stigla je u pomoc baterija topova iz  Klasnica. Artiljerijska vatra skrsila je otpor ustanika. Na visE mjesta u gradu izbio je pozar. lzgorjele su katolicka i pravoslavna crkva, samostan Petricevac i dijelovi trgovackoga centra. lstaknute Muslimane iz Banjaluke okupaciona vlast je odmah uhapsila i razaslala u razne zatvore sirom Monarhije.
Kao i u vrijeme turske uprave, Banjaluka je bila okruno srediste za dio Bosanske krajine i srednje Bosne. Okruzna oblast obuhvatala je istu teritoriju kao i u vrijeme Turske : Banjaluku, Bosansku Dubicu, Bosanski Novi, Bosansku Gradisku, Bosanski Brod, Derventu, Doboj, Kotor-Varos, Prijedor, Prnjavor, Teslic, Tesanj i druge kotarske urede i ispostave.
 U cetiri decenije austrougarske uprave podignuto je samo  nekoliko industrijskih preduzeca: Fabrika duvana, Rudnik Laus, dvije ciglane i Bosansko dionicko drustvo. Za iskoriscavanje drveta "Bosna-Holz." S pocecima industrijalizacije razvijalo se, osim klasicnog, i novo, prvenstveno metalno zanatstvo. U stvaranju domace kvalifikovane radne snage za potrebe industrije i zanatstva znacajnu ulogu su imale radionice, a potom i obrtna skola samostana trapista "Maria Stern."

Veliku prepreku za privredni i drustveni razvoj cinili su kmetovski odnosi, koji su nadzivjeli i austrougarsku upravu u ovim krajevima. Znacajna paznja je posvecena izgradnji novih saobracajnica, popravkama i modernizaciji starih. Grad je, u arhitektonskom smislu, poceo dobijati evropski izgled, sa mnogim javnim zgradama i drvoredima, po kojima je Banjaluka poznata u Jugoslaviji.

Sa industrijskim i zanatskim radnistvom zapoceli su i oblici ekonomske borbe proletarijata. Prvi strajk organizovali  su 9. maja 1894. gradevinski radnici na radilistu u Karanovcu. U 1902. godini osnovano je zanatlijsko udruzenje, a u februaru 1905. godine otpocela je akcija za obrazovanje Radnickog prosvjetnog socijalistickog udruzenja. lste godine odrzana velika proslava 1. maja, medjunarodnog praznika rada. Prve socijalisticke ideje donio je u Banjaluku Vaso Pelagic (1833-1899), upravnik Srpsko-pravoslavne bogoslovije, koja je otpocela rad u septembru 1866. godine. Pelagiceve socijalisticke ideje, premda su imale sljedbenike, nisu prevazilazile prosvjetiteljske okvire i nisu poprimile oblike politicke organizovanosti. U godinama uoci prvog svjetskog rata aktivnost je razvila mjesna organizacija Socijaldemokratske stranke. U politickom zivotu grada na pocetku ovog vijeka izuzetno je bila znacajna djelatnost krajiskog knjizevnika i seljackog tribuna Petra Kocica i politicke grupe koja se okupljala oko lista "Otadzbina" (1907-1908). Znacajna je bila i politicka aktivnost nacionalno-revolucionarne omladine u djackom drustvu banjaluckih gimnazijalaca "Jugoslavija" ciji su clanovi uhapseni i potom sudjeni u poznatom Veleizdajnickom procesu prvo u Banjaluci, a potom u Travniku. Jos znacajniji politicki dogadjaj bio je Veliki banjalucki veleizdajnicki proces protiv clanova pokreta, popularno nazvanog "Mlada Bosna." Nakon hapsenja, u augustu 1914. godine, na optuzenicku klupu izvedeno je 156 lica. Sudski proces zapocinje 3. novembra 1915. u danasnjoj sali kina "Kozara."Presudom od 22. aprila 1916.
16 lica je osudeno na smrt vjesanjem, 53 je oslobodjeno, a  ostali su osudjeni na vremenske kazne od 3 do 20 godina robije. Za oslobodjenje optuzenih od smrtne kazne razvila se siroka medjunarodna akcija u Evropi i svijetu. Njen rezultat bilo je oslobadjanje 16 osudenih na smrt. U ovoj akciji narocito se zalozio spanski vladar Alfons XIII. Aktivnost za pomilovanje stetila je politickom ugledu Austro-Ugarske, a istovremeno je dala znatan podsticaj za akcije na ujedinjenju jugoslovenskih naroda.

lzmedju dva rata

Do obrazovanja Vrbaske banovine 1929. godine Banjaluka je bila sjediste velikog zupana Vrbaske oblasti. U vrijeme mandata prvog bana izgradjene su dvije velike banske palate, danasnje zgrade Skupstine opstine i Doma kulture. Tada su osnovane i dvije znacajne kulturne ustanove : Narodno pozoriste i Etnografski muzej.
Zbog posljedica dviju velikih ekonomskih kriza, a i niske akumulacije kapitala, grad je dosta stagnirao u privrednom razvoju u cijelom razdoblju izmedju dva svjetska rata. Od znacajnijih industrijskih objekata izgradjena je livnica celika "Jelsingrad" neposredno prije drugog svjetskog rata. Uslijed velike ponude zemljoradnickih kultura prostranog poljoprivrednog zaledja, Banjaluka je bila jedan od najjeftinijih gradova u predratnoj Jugoslaviji.
U cijelom medjuratnom periodu u Banjaluci je bio veoma razvijen radnicki, omladinski i komunisticki pokret. Mjesna organizacija Socijalisticke radnicke partije (komunista), odnosno Komunisticke partije Jugoslavije, od osnivanja 1919. godine i dalje, nikada nije prekidala kontinuitet rada. Za samo dva mjeseca, u januaru i februaru 1921. godine, iz legalnih prilagodila se ilegalnim uslovima rada. Djelatnost je nastavljena i u teskim uslovima monarhijske diktature, proglasene 6. januara 1929. U izuzetno teskim uslovima odrzano je pet oblasnih konferencija KPJ.

NARODNOOSLOBODILACKI RAT

U toku rata u gradu su bile nagomilane velike okupacione i kvislinske snage. Do kraja 1941. godine u Banjaluci je bilo sjediste jedinica i komande 718. njemacke pjesadijske divizije, a u daljem trajanju rata i drugih komandi. Medjutim, veoma jak njemacki i kvislinski garnizon nije mogao sprijeciti oblike ilegalnog rada. Oblasni komitet KPJ za Bosansku krajinu organizovao je 8.
juna 1941 na brdu Sehitluci, iznad grada, Oblasnu konferenciju KPJ za Bosansku krajinu i nekoliko drugih savjetovanja u toku juna i pocetkom jula 1941. godine. Sve do oktobra 1941. oblasni sekretar KPJ Duro Pucar Stari, iz Banjaluke je usmjeravao politicke i vojne aktivnosti na ustanickom podrucju Bosanske krajine i srednje Bosne. Vec krajem 1941. godine cijelo podrucje, izuzev gradova, bilo je u rukama narodnooslobodilacke vojske.
Ilegalni Mjesni komitet KPJ izvrsio je politicke i organizacione pripreme da 23. maja 1942. iz Banjaluke na oslobodenu teritoriju sa dva aviona prijedju Rudi Cajavec, Miso Jazbec i Franjo Kluz, cijim prelaskom je zapocela istorija partizanske avijacije. Poslije njih su iz Banjaluke u redove narodnooslobodilacke vojske presli mnogi drugi piloti i mehanicari.
Iz Banjaluke se u toku 1941. godine i prvih dana 1942. u partizane prebacilo nekoliko ljekara i vise studenata medicine i medicinskog osoblja. Ilegalne grupe u Drzavnoj bolnici i Higijenskom zavodu osiguravale su prebacivanje u partizane medicinskih instrumenata, sanitetskog materijala i lijekova. Veze grada sa slobodnom teritorijom nisu prekidane tokom cijelog rata, izuzev nekoliko mjeseci u vrijeme neprijateljske ofanzive na Kozaru 1942. godine.
Stalna primjena terora nije mogla da sprijeci razmah ustanka. Najveci zlocini genocida u Banjaluci i okolini bili su 1. i 2 augusta 1941. godine kao i 7. februara 1942. godine, kada je u masovnom pokolju rudara Rakovca i stanovnika sela Drakulica, Motika i Sargovca, koji su 7. februara 1942. izvrsile ustase, prema neprijateljskim izvorlma, zaklano je preko 1.100 Zena, djece i odraslih muskaraca. Kao i ustase, velikohrvatski nacionalisti, neduzno stanovnistvo klali su i cetnici, koji su sa ustasama sklapali sporazume o zajednickoj borbi protiv narodnooslobodilacke vojske.
U noci izmedju 31. decembra i 1. januara 1944. Banjaluku su napale jedinice narodnooslobodilacke vojske. lzuzev nekoliko jakih neprijateljskih uporista, grad je vecim dijelom bio oslobodjen. Drugi napad na veoma jak neprijateljski garnizon u Banjaluci zapoceo je 18 septembra 1944. Garnizon od oko 5.000 -6.000 neprijateljskih vojnika vojnicki je razbijen. Snage Petog korpusa narodnooslobodilacke vojske do noci 23. septembra oslobodile su cijeli grad izuzev tvrdjave Kastel. Zbog pristizanja jakih njemackih i kvislinskih snaga jedinice Petog korpusa morale su 28. septembra napustiti grad. Zajedno sa partizanima, ostavljajuci domove i cjelokupnu imovinu, grad je napustilo oko 8.000 gradjana, koji su presli na oslobodjenu teritoriju. Banjaluka je konacno oslobodjena 22. aprila 1945. godine, kad su dijelovi Desete krajiske udarne divizije usli u grad. Taj dan se slavi kao Dan oslobodjenja Banjaluke. U toku narodnooslobodilacke borbe Banjaluka je dala na hiljade boraca i medju njima 19 narodnih heroja.

 U SOCIJALISTICKOJ DRZAVI

Zavrsetak rata grad je docekao unistene industrije, razorenih  saobracajnica i onesposobljene komunalne djelatnosti. U povlacenju iz grada, u toku noci 21/22 aprila, neprijateljske jedinice rusile su sve. Grad je docekao slobodu napola razrusen. stanovnistvo je dobrovoljnim radom cistilo grad. Zapoceo je period obnove, a potom izgradnje. Vlastitim snagama osposobljavane su radionice i industrijski pogoni. Slijedila je planska izgradnja i Banjaluka je iz godine u godinu sve vise izrastala u moderan grad sa razvijenom industrijom, zanatstvom, trgovinom, komunalnom djelatnoscu, saobracajnim vezama, razvijenom mrezom kulturnih, naucnih, skolskih, zdravstvenih i drugih ustanova, udruzenja i klubova.

Banjaluka je postala snazan centar industrije duvana, koze i kozne galanterije, elektronike i elektrotehnike, masinske, prehrambene, tekstilne, pivarske i drvne industrije, sjediste velikog agroindustrijskog i prometnog kombinata Bosanska krajina sa podrucjem djelovanja u Bosanskoj krajini i srednjoj Bosni.

Privredni i drustveni razvoj uslovio je osnivanje pojedinih fakulteta i naucno-istrazivackih ustanova. Univerzitet u Banjaluci objedinjava sest fakulteta, tri vise skole i devet naucnih institucija i zavoda. Na Ekonomskom, Elektrotehnickom, Medicinskom, Masinskom, Pravnom i Tehnoloskom fakultetu studira oko 12 000 redovnih i vanrednih studenata. Medju naucno-istrazivackim ustanovama tri instituta su u oblasti drustvenih, a ostali prirodnih nauka. Vezani su za Univerzitet, pojedine fakultete i pojedine oblasti industrije.

U gradu djeluje i velik broj srednjih skola za osposobljavanje strucnih kadrova u privredi i drustvenim djelatnostima.

Fizickoj kulturi i sportu posvecuje se posebna paznja. Drustva i klubovi u muskim i zenskim konkurencijama ucestvuju u takmicenjima saveznog i republickog ranga : boks, gimnastika, kosarka, kuglanje, nogomet, odbojka, padobranstvo, rukomet, plivanje, jedrilicarstvo, skijanje, streljastvo, stoni tenis, sah, tenis i vaterpolo. Za unapredjenje sporta i fizicke kulture poseban znacaj imaju mnoga sportska igralista i borilista, a narocito sportska dvorana "Borik."

U kulturno-umjetnickom i zabavnom zivotu grada, pored profesionalnih kulturnih ustanova, veliki znacaj imaju amaterska kulturno-umjetnicka i kulturno-prosvjetna drustva.
 

 ZEMLJOTRES

26. i 27. oktobra 1969. Banjaluku i sire podrucje zadesio je  snazan zemljotres. Poginulo je 15 ljudi, dok je 1.117 lica teze i lakse ranjeno. Prvi zemljotres dogodio se u nedjelju, 26.
oktobra poslije podne. Nakon kratkotrajne panike, gradjani su  se organizovali i novi zemljotres - jaci i razorniji, sutradan ujutro, u 9 sati 10 minuta i 56,3 sekunde - nije zatekao gradjane u rusevnim zgradama, ucenike u skolama, radnike u fabrikama, pa su izbjegnute vece ljudske zrtve.

Osteceno je 112 privrednih organizacija. Trgovina je ostala  bez 75 posto objekata maloprodajnog i skladisnog prostora, a objekti ugostiteljstva su gotovo sasvim unisteni ili onesposobljeni za rad. Velike stete pretrpjeli su zanatstvo, gradevinarstvo, komunalna djelatnost, saobracaj i poljoprivreda. Hiljade ljudi su na pragu zime ostali bez krova nad glavom.
Osteceno je 36.267 stanova u 25.734 stambena objekta. Nakon zemljotresa u gradu je bez krova nad glavom ostalo oko 56.000 gradjana, a na seoskom podrucju 15.000.

 U teskom se stanju naslo skolstvo sa 131 ostecenom skolskom zgradom. Zdravstvo je pretrpjelo ogromne stete i radilo je gotovo u ratnim uslovima, jer je bio unisten 61 objekt. U oblasti kulture sruseno je ili osteceno 26 objekata. Razoreni su Narodni muzej Bosanske krajine, zgrada Djecijeg pozorista, dva kina, prostorije kulturno-umjetnickih drustava i seoskih domova kulture, a teze osteceno Narodno pozoriste Bosanske krajine, Narodna biblioteka "Petar Kocic" jedno kino i Dom kulture. Takodje su stradali spomenici kulture, medu kojima Spomenik palim Krajisnicima na Sehitlucima, Partizansko groblje, Ferhadija dzamija, Sahat-kula, Arnaudija dzamija, tvrdjava Kastel, franjevacki samostan na Petricevcu, manastir Gomionica, samostan u Trapistima i stari grad Bocac.

 Ogromnim naporima svih subjekata drustvene zajednice, radnih ljudi i gradana postradalog podrucja i svih ljudi Jugoslavije, sa izuzetno izrazenom solidarnoscu, najteze posljedice su ubrzo otklonjene i grad je zakoracio u svoj novi zivot. Veliku podrsku gradjanima postradalog podrucja, da istraju, davao je Predsjednik Tito koji je odmah poslije zemljotresa posjetio Banjaluku. U nizu njegovih posjeta Banjaluci, gradjani ovu posjetu posebno pamte.
Zemljotresi su i u proslosti napadali ovaj grad. Poslije 1969. godine tlo se takode nije smirilo. Zabiljezeno je preko 4.000 manjih i vecih zemljotresa. Oni su medutim samo opomena prkosnom covjeku ovog tla da i dalje gradi, jos ljepse i jos stamenije.

Spomenik palim Krajisnicima

Spomenik palim Krajisnicima nalazi se na vrhu brda Sehitluci koje dominira Banjalukom. Spomenik je mauzolejskog tipa i rad je jednog od najvecih jugoslovenskih kipara i majstora memorijalne plastike Antuna Augustincica. Podignut je na mjestu gdje je, juna 1941, odrzana Oblasna konferencija KPJ za Bosansku krajinu i nekoliko savjetovanja vezanih za podizanje ustanka. Citav spomenik simbolicno podsjeca na metak ispaljen u pravcu Krajine.
Na procelju spomenika, iznad ulaznih vrata, nalazi se velika figura nagog mladica koji u ruci drzi zastavu. Na bokovima je reljef koji u nizu slika prikazuje okupaciju, zvjerstva okupatora i domacih izdajnika, ustanak i borbu protiv neprijatelja do konacne pobjede. Spomenik je nacinjen od bijelog brackog kamena i u njemu treba da budu realizirane zidne slike po skicama velikog jugoslovenskog slikara lsmeta Mujezinovica, na temu revolucionarne epopeje. Spomenik je svecano otvoren 1961. godine.

Spomenik Petru Kocicu

U Banjaluci se nalazi jos jedan rad Antuna Augustincica. To je spomenik Petru Kocicu, knjizevniku i narodnom tribunu (1877-1916) u Gradskom parku. Augustincic ga je zavrsio 1929. a postavljen je 1932. godine

Ulica Veselina Maslese

Ova je ulica obnovljena i revitalizirana, sa nizom robnih kuca, prodavnica, trgovina i bliskim zanatskim centrom.
Ime je dobila po marksisti, knjizevniku i narodnom heroju Veselinu Maslesi (1906-1942) koji je u njoj rodjen.
 

Tvrdjava Kastel

Neki istrazivaci pretpostavljaju da tvrdjava lezi na temeljima nekadasnje rimske Castre. Medutim, izgradnja Kastela pocinje u pretposljednjoj deceniji 15. stoljeca, za vrijeme Ferhadpase Sokolovica, koji ovdje prvo gradi svoju utvrdjenu tophanu (arsenal), da bi, desetak godina kasnije, tophana prerasla u pravi utvrdjeni grad sa kulama i tabijama, koji se neprestano dogradjivao. Posto lezi na utoku Crkvene u Vrbas, od tvrdjave su bila podignuta dva mosta vec u prvo vrijeme. Jedan je isao preko Vrbasa, u blizini sadaSnjeg Gradskog mosta, a drugi preko Crkvene. Most preko Vrbasa sacuvao se samo u jednoj staroj gravuri. Vrbas i Crkvenu povezivao je veliki opkop (sanac) tako da je tvrdava zapravo, svojevremeno,ra bila utvrdeni otok kojeg su optakale vode dviju rijeka. Na zidovima tvrdjave je takodje bio i veliki drveni konak koji je gledao na Vrbas, kao i niz zidanih objekata iz perioda dok je u tvrdjavi bila austrougarska vojska. U planovima za sanaciju, restauraciju i revitalizaciju Kastela predvidjeno je da se jedan dio ovih objekata obnovi, kako bi tvrdjava dobila izgled sto priblizniji nekadasnjem.
Na prostoru same tvrdjave nadjeno je dosta arheoloskih tragova, iz antickih vremena, preko vec spominjane slavenske nastambe do novijih kultura.
U Kastelu se nalazi rimski sarkofag nadjen u Sargovcu, rimski miljokaz s nekadasnjeg puta Salona-Servitium. U samoj tvrdjavi smjesten je Zavod za zastitu spomenika kulture i prirode koji radi od 1976. godine.
Park na ulazu u Kastel iz pravca Stare carsije ispunjen je eksponatima iz revolucionarnog perioda. Tu je trofejno orudje, partizanska lokomotiva, jedrilica iz desanta na Drvar kao i biste narodnih heroja ovog podrucja. stara zgrada uz sam Vrbas, u kojoj se nalazila stalna izlozbena postavka o revolucionarnom pokretu, toliko je stradala u katastrofalnom zemljotresu da je njena sanacija u pitanju.
Poslije zemljotresa od kojeg je Kastel izuzetno postradao izvrseno je niz zahvata na sanaciji, restauraciji i revitalizacij. Uvedene su, osim toga i savremene komunalne instalacije, tako da u tvrdjavi sada postoji nacionalni restoran i kafana.

Ferhadija

Podignuta je 1579. ili 1580. godine, kao zaduzbina Ferhad-pase Sokolovica, posljednjeg bosanskog sandzakbega i prvog beglerbega. Ime graditelja Ferhadije, jednog od najljepsih spomenika u nasoj zemlji iz perioda turske uprave, nije poznato. Vjerovatno je da potice iz skole Kodze Mimara Sinana, najveceg turskog arhitekte svih vremena. Na kraju Ferhad-pasine zakladnice potpisani su kao svjedoci i dvojica dundjera Hadzi Nezir i Deli Spahija. Obojica su bili domaci ljudi kao sto je to bio i sam Ferhad-pasa.
Dzamija je podignuta ratnim imetkom kao sto stoji u natpisu iznad ulaza u dzamiju, koji je napisao pjesnik Sipahija. To je u stvari bio otkup za mladog austrijskog grofa Wolfa Engelharda von Auersperga, zarobljenog u borbi u kojoj je Ferhad-pasa porazio do nogu vojsku njegovog oca Herberta 1575. godine. Ovo spominje i turski istoricar Pecevija koji navodi da je otkup iznosio 30.000 dukata i stotinu zarobljenika koje su Austrijanci oslobodili. Dogadjaj je zabiljezila i narodna pjesma u tri zanimljive varijante.
U dvoristu dzamije su tri turbeta : s desne strane osnivacevo, sa dva groba, u jednom je tijelo Ferhad-pase, koje je tu preneseno iz Budima, gdje je ubijen, a u drugom je vjerovatno neki njegov bliski rodjak, s lijeve strane je turbe u kojem pociva neka zena Safi-kaduma, mozda unuka Ferhad-pasina; sasvim naprijed, desno od ulaza je turbe u kojem po legendi pocivaju dva Ferhad-pasina barjaktara. U dvoristu je takodje i sedrvan od crvenog mramora nad kojim je nekad bio paviljon koji je odavno propao. Bazen sedrvana jos uvijek je na istom mjestu.
Dzamija je tokom vjekova nekoliko puta stradala, od ratova i pozara, a posljednji put u zemljotresu 1969, godine. Sanacija sredstvima drzave zavrsena je 1973. godine. Zato su i arabeske u dzamiji iz novijeg vremena.
Visina glavnog objekta je 18, a munare 41,5 metar.

Sahat-kula

Nalazi se u neposrednoj blizini dzamije Ferhadije i takodje je zaduzbina Ferhad-pase Sokolovica. To je vjerovatno prvi javni sat u Bosni i Hercegovini. U doba austrougarske okupacijenjen gornji dio je potpuno pregradjen. Donji dio sa ulazom  sacuvao se u prvobitnom obliku. Zvono iz sesnaestog stoljeca nestalo je u toku prvog svjetskog rata. Sat je obnovljen prije desetak godina.

Arnaudlja (Defterdarija) dzamija

Podignuta je 1594/95. godine, dakle petnaest godina iza Ferhadije. Zaduzbina je Hasana Defterdara, koji je bio timardefterdar (nadzornik prihoda posjeda) na Ferhad-pasinom dvoru. Dzamija je iznutra bogato dekorisana. Ona ima jednu zanimljivost. To je pomocna munara, odvojena od dzamijske zgrade, u zidu dvorista, kod samog ulaza, u obliku malog cetvrtastog tornja od kamena sa cunjastim zavrsetkom i rijetkost je u nasim krajevima. Ova banjalucka "Munarica" spada medju najljepse. Uz dzamiju je i osnivacevo turbe. Narod je dzamiju prozvao Arnaudija vjerovatno zbog Defterdarovog porijekla.

Halil-pasino turbe

Nalazi se na putu za Gornji Seher, sa lijeve je strane. U turbetu su dva sarkofaga od kojih je jedan Halil-pase, bosanskog beglerbega, koji je po legendi rodeni Banjalucanin. Halil-pasa je umro 1590. godine.

Manastir Gomionica

U blizini Bronzanog Majdana nalazi se manastir Gomionica, sagraden krajem 16. stoljeca. Nedavno su u manastiru strucnjaci otkrili, ispod sloja iz 19. stoljeca, vrlo vrijedne freske s kraja 16. ili pocetka 17 stoljeca. Manastir takodje posjeduje u svom inventaru niz umjetnicki izradjenih predmeta.

Samostan Trapisti

Uz niz vrijednih umjetnickih predmeta, samostan posjeduje znacajnu biblioteku sa rijetkim primjercima knjiga (inkunabula ).

Kozara

Nedaleko od Banjaluke je Nacionalni park Kozara sa monumentalnim spomenikom na Mrakovici, radom kipara Dusana Dzamonje, koji je posvecen kozarackoj epopeji, teskim i junackim danima iz narodnooslobodilackog rata, kada je neprijatelj sa velikim snagama preduzeo ofanzivu na partizane i  narod ove heroj-planine, 1942. godine, ali je planina Kozara, i pored ogromnih Zrtava u bitkama, u logorima gdje su odvodeni zene, starci i djeca, ostala nepokorena i slobodna.

Dom kulture

Institucija sa sirokom djelatnoscu i multimedijalnim programima. Pored kulturno-umjetnickih manifestacija (koncerti, likovne izlozbe, knjizevne veceri, filmske projekcije i dr), domacin je mnogim drustvenim, privrednim, naucnim i turistickim manifestacijama. lzlozbeni saloni, Velika sala, Vijecnica, Svecani salon, te vlastiti Dizajn-centar opremljeni najmodernijom opremom omogucuju dinamicnu i raznovrsnu djelatnost.
Dom kulture posjeduje vrlo vrijednu graficku i slikarsku zbirku.

Umjetnicka galerija

Posjeduje oko 900 umjetnickih djela. Dio tih djela su pokloni umjetnika iz inostranstva (Austrija, Belgija, Bugarska, Indija, Irska, Italija, Madjarska, SR Njemacka, Norveska, Kampucija, Svicarska i Turska). U prostorima Umjetnicke galerije, uz stalnu postavku, odrzavaju se i druge izlozbe.

Muzej Bosanske krajine

Ima nekoliko zbirki: etnografsku, arheolosku, biolosku i istorijsku, sa posebnim odjeljenjem za period revolucije i narodnooslobodilacke borbe.

Narodna i univerzitetska biblioteka "Petar Kocic"

Sa svojim odjeljenjima i ograncima raspolaze knjiznim fondom od blizu 150 000 knjiga od kojih 30 000 unikata.

Narodno pozoriste Bosanske krajine

Osnovano prije pedesetak godina. Sa oko 180 predstava godisnje (svake godine 6-8 premijera) igra jednu od najznacajnljih uloga u kulturnom zivotu grada.

Djecije pozoriste

Ova institucija postoji vec gotovo trideset godina i izuzetno se afirmisala na jugoslovenskom planu (nagrade na brojnim domacim i medjunarodnim festivalima i smotrama).

Arhiv Bosanske krajine

Institucija sa bogatom arhivskom gradjom citave regije.

Drustveni dom Mejdan

Kulturno-zabavni i sportski centar sa nizom manifestacija iz oblasti muzickog, likovnog, knjizevnog i sportskog zivota grada.

Sportska dvorana Borik

Moderni sportski centar gdje se odrzavaju znacajne domace i medjunarodne sportske priredbe, kao i raznovrsni zabavni i sou-programi.

Kulturno-umjetnicka drustva

U gradu djeluju brojna kulturno-umjetnicka drustva koja njeguju tradicije muzike i folklora svih jugoslovenskih naroda i narodnosti.